Το Κοτρώνι της πλατείας 17ης Μαρτίου 1821 στην Αρεόπολη

 Η μικρή πλατεία, κοντά στον Ταξιάρχη, που σήμερα καλείται πλα-τεία 17^ης Μαρτίου 1821, κατά προφορικές μαρτυρίες ηλικιωμένων Αρεοπολιτών, ονομαζόταν, παλιά, Κοτρώνι, και μάλλον και η γύρω περιοχή έτσι ονομαζόταν [θέση Κοτρώνι], επειδή εκεί υπήρχε μια [μικρή] πέτρα [κοτρώνα] που κατ΄ άλλους μεν ήταν ριζωμένη [ριζωμιά], ‘’ζωντανή’’ πέτρα κατ΄ άλλους δε φερτή.

Σήμερα [λόγω και του από χρόνια εορτασμού της επετείου της 17^ης Μαρτίου] θεωρούμε ότι [διατηρείται ατόφιο από πολύ παλιά και] πρόκειται για το περιώνυμο Κοτρώνι με τη τρύπα, στην οποία μπήχτηκε κοντάρι και υψώθηκε η επαναστατική σημαία, στις 17 Μαρτίου 1821, όταν οι Μανιάτες κήρυξαν τον αγώνα κατά των Οθωμανών. Δηλαδή δεχόμαστε ότι η τρύπα στη πέτρα ανοίχθηκε το 1821 ή μεταφέρθηκε έτοιμο το κοτρώνι, τότε, από παρακείμενο πυργόσπιτο για να υψωθεί η σημαία ή υπήρχε, σε εκείνη τη θέση, προ του 1821 και από χρόνο μη σαφώς καθορισμένο.

Για το Κοτρώνι δεν υπάρχουν παλιές, γραπτές μαρτυρίες ούτε διασώθηκε παράδοση ως το 1959 και κατά συνέπεια οι εικασίες για αυτό διατυπώνονται μετά το 1959.

Ωστόσο δεν συμφωνούν, ως προς τον χρόνο της τοποθέτησής του, όλες οι προφορικές μαρτυρίες των ζώντων, σήμερα, παλιών Αρεοπολιτών και παλιών μαθητών του γυμνασίου που συνέλεξα και τις παραθέτω.

Οι περισσότεροι μαρτυρούν ότι υπήρχε από παλιά, αρκετά χρόνια προ του 1959, τείνουν δε, σχεδόν, με βεβαιότητα να το συνδέουν με την 17^η Μαρτίου 1821. Και αυτό πλέον [λόγω και του εορτασμού της επετείου] έχει καταστεί κοινή πεποίθηση όλων [σχεδόν] των Μανιατών ότι είναι δηλαδή ιστορικό μνημείο και διασώζεται από την εποχή του αγώνα.

Ως το 1959, όμως, λένε, το Κοτρώνι ήταν παρατημένο, αγνοημένο και κανένας δεν του έδινε σημασία γιατί  δεν ήξεραν τον λόγο ύπαρξής του. [Ο εορτασμός της επετείου και η γνώση του γεγονότος που εορτάζεται…..… έγινε  το 1959 στην Αθήνα].

Μερικοί, αρκετά επιφυλακτικοί και δύσπιστοι, θεωρούν ότι αφού έγινε ο πρώτος εορτασμός στην Αθήνα και διατυπώθηκαν σκέψεις για εορτασμό της επετείου και στην Αρεόπολη, το Κοτρώνι τοποθετήθηκε εμβόλιμα, κατά το 1960-1, με πρωτοβουλία και έμπνευση των κοινοτικών ‘’αρχόντων’’.…ή κάποιου…...το όνομα του οποίου δεν διασώθηκε.

Άλλως, διατείνονται ότι τοποθετήθηκε κατά την εποχή που η κοι-νότητα έκανε εξωραϊσμό της πλατείας του Ταξιάρχη μετά το 1955 [βλ. δήλωση του προέδρου της κοινότητας Αρεόπολης, ‘’θα εξωραΐσω τις κεντρικές πλατείες της Αρεόπολης, των Ταξιαρχών…’’,  στην εφ. Ο Φάρος της Λακωνίας, αρ. φ. 48-49/3-10-1955, σελ. 3].

Μάλιστα, κατά ορισμένες μαρτυρίες, το παλιό Κοτρώνι πετάχτηκε και στη θέση του τοποθετήθηκε νέο [φερτό όπως και το παλιό]. ……….  

Για το Κοτρώνι γράφει ο Π. Δρακουλινάκος [βλ. εφ. Ο Φάρος της Λακωνίας, αρ. φ. 143 της 5^ης Μαρτίου 1960, σελ. 1], ‘’Η ημέρα αυτή είναι η 17^η Μαρτίου 1821 κατά την οποίαν ο Πετρόμπεης και οι Μανιάτες εις την…Αρεόπολιν…μετά την θείαν λειτουργίαν, έστησαν εις το Κοτρώνι το ιερόν λάβαρον…’’ [βλ. παραπάνω, κεφ. 3]. Επομένως το Κοτρώνι υπήρχε το 1960 αφού το γράφει ο αρθρογράφος τότε.

Να υπολογίσομε ότι έγινε στις 17 Μαρτίου 1821 για να υψωθεί η επαναστατική σημαία είναι μάλλον δύσκολο και γιατί δεν υπάρχουν ιστορικές πηγές αλλά και γιατί είναι αδύνατο να φαντασθούμε ότι κατά τη συνεννόηση των προκρίτων, εκείνη την ημέρα, ανοίχθηκε τρύπα στη πέτρα [που απαιτούσε χρόνο] για την έπαρση της σημαίας. Τόση προετοιμασία και στις λεπτομέρειες σε στιγμές επαναστατικής έξαρσης είναι απίθανη… εκτός και αν έτοιμο μεταφέρθηκε από άλλον χώρο ή προ-ϋπήρχε. Αλλά από τις γραπτές πηγές, όπως σημειώνεται παραπάνω, δεν προκύπτει έπαρση σημαίας, πανηγυρική τελετή κλπ για τη συνεννόηση των προκρίτων της 17^ης Μαρτίου 1821.

Εξάλλου, κατά τους σκεπτικιστές Μανιάτες, αν έγινε τότε και για αυτό τον σκοπό θα ήταν θρύλος, θα είχαν γίνει τραγούδια για αυτό, θα έπρεπε να διασωθεί παράδοση και κάποιος περιηγητής ή συγγραφέας, Έλληνας ή ξένος, να γράψει κάτι δοθέντος ότι είναι πολλά τα χρόνια από το 1821 ως το 1960 για να περάσει, ένα τέτοιας σημασίας ιστορικό μνημείο, απαρατήρητο.

Αν υπήρχε το Κοτρώνι με τη τρύπα που έμπηξαν την επαναστατική σημαία οι Τσιμοβιώτες το 1821, τότε λχ οι δυο Αμερικανοί ιεραπό-στολοι, που ζούσαν στην Αρεόπολη στα 1837-8 [βλ. Σόφης  Παπαγεωργίου, Περιήγησις Λακωνίας και Κυθήρων από δυο Αμερικανούς ιεραπόστολους, Λακωνικαί Σπουδαί, τ. 2, 1975, σ. 243 επ.] θα το έγραφαν στις περιηγήσεις τους. Το αυτό ισχύει και για πολλούς άλλους περιηγητές που πέρασαν από τη κωμόπολη αργότερα. Οι Αρεοπολίτες θα το έδειχναν στους ξένους με υπερηφάνεια.

Πέραν αυτών αν τοποθετήθηκε το 1821 μάλλον [ξαναγράφω μάλλον] θα έπρεπε να προτιμηθεί για τη θέση του ο χώρος ακριβώς έξω από τη πόρτα της εκκλησίας του Ταξιάρχη [ή σε απόσταση ενός ή δύο μετρων] και όχι μέρος σε ικανή απόσταση και απόμακρα από αυτή. Όμως αν, παρά ταύτα, προτιμούσαν τη πλατεία τότε θα έπρεπε να υψώσουν την επαναστατική σημαία [μάλλον] στο μέσον της και όχι προς την άκρη και συνεπώς το Κοτρώνι έπρεπε να τοποθετηθεί στο κέντρο.

Κατά τις μαρτυρίες παλαιών Αρεοπολιτών το Κοτρώνι, πριν την επαναδιαμόρφωση της πλατείας από τη κοινότητα, δεν ήταν στη σημερινή θέση, στο κέντρο της πλατείας, αλλά λίγα μέτρα νοτιότερα.

Κατά μια άποψη θα πρέπει να θεωρήσομε ως πλέον πιθανό και λογικό το Κοτρώνι να τοποθετήθηκε με τη λιθόστρωση της πλατείας.

Το πότε έγινε η πρώτη λιθόστρωση δεν είναι ακριβώς γνωστό. Αρκετοί ισχυρίζονται ότι υπήρχε προπολεμικά ενώ άλλοι μεταθέτουν τον χρόνο, ακόμη παλαιότερα, στις πρώτες δεκαετίες ίδρυσης του οικισμού της Τσίμοβας ή της ανέγερσης του Ταξιάρχη. Νέα διαμόρφωση [επανακατασκευή] της μικρής πλατείας κατ΄ άλλους έγινε μεταξύ των ετών 1955 ως 1960 από τη κοινότητα [βλ. παραπάνω δήλωση του κοινοτάρχη] και κατ΄ άλλους το 1963 όταν χορήγησε στη κοινότητα χρήματα ο υπηρεσιακός πρωθυπουργός Στυλιανός Μαυρομιχάλης.

Το Κοτρώνι μετακίνησε…….ο δήμος τελευταία, …[για δεύτερη ή τρίτη φορά], κατά την εκ νέου επανακατασκευή της πλατείας.

Ο προβληματισμός για το Κοτρώνι πρέπει να εστιασθεί στον σκοπό για τον οποίο τοποθετήθηκε, στη χρήση του αλλά πριν θα αναφερθώ στο ‘’περιβάλλον’’ του, για να διερευνηθεί ο χρόνος κατασκευής του.

Το….Κοτρώνι είναι και πρέπει να ήταν εντεταγμένο…. στο λιθόστρωτο της πλατείας και των δρόμων της Αρεόπολης από τους παλιούς χρόνους. Δηλαδή δεν [φαίνεται μάλλον] να ήταν εμβόλιμο… εκ των υστέρων στοιχείο αλλά [φαίνεται ότι] έγινε συγχρόνως με την αρχική διαμόρφωση της πλατείας και αποτελούσε μαζί με τις άλλες πέτρες ένα ενιαίο όλο λιθόστρωσης του χώρου.

Από ποίους χρόνους όμως;

Βεβαίως δεν γνωρίζομε, δεν προκύπτει από τις πηγές, πότε έγινε το καλντερίμι της Τσίμοβα. Δεν μπορούμε με ιστορική ακρίβεια να σημειώσομε χρονολογία. Μπορούμε όμως να κάνομε κάποιες σκέψεις εξετάζοντας τον περίγυρο σε ιστορικούς χρόνους.

Στη Μάνη οι πέτρες αφθονούσαν και αφθονούν. Οι κάτοικοι δεν έχτιζαν μόνο πύργους, πυργόσπιτα, σπίτια, κάστρα, μαντρότοιχους για τα σπίτια και τα χωράφια αλλά έστρωναν τους δρόμους μέσα στα χωριά και τα μονοπάτια για τα άλλα χωριά. Και αυτό για να κινούνται άνθρωποι και ζώα καλλίτερα, δοθέντος ότι τον χειμώνα με τις λακκούβες και τις λάσπες στο κοκκινόχωμα οι δρόμοι γίνονταν αδιάβατοι.

 Η Τσίμοβα πολύ πριν από τη κατασκευή αυτοκινητόδρομων είχε λιθόστρωτα μονοπάτια με όλα τα γύρω χωριά που ακόμη σε ορισμένα σημεία διασώζονται και αποτελούν [ή πρέπει να κηρυχθούν] διατηρητέα μνημεία. Έχει λιθόστρωτο μονοπάτι προς Διρό, Λιμένι, Τσίπα, Σταυρό Βαχού για Πασσαβά κλπ. Και μέσα στον οικισμό υπήρχαν [και διασώζονται σχεδόν όλοι οι] δρόμοι στρωμένοι με πέτρες [εκτός από το Αγιάτικο και τον δρόμο για το γυμνάσιο]. Αυτοί οι λιθόστρωτοι δρόμοι έγιναν λίγο μετά τη κατασκευή των κατοικιών. Είναι φανερό ότι οι πρώτοι κάτοικοι πρώτα έχτισαν τα σπίτια τους και μετά έφτιαξαν τους δρόμους. Το αν αυτό έγινε πολύ γρήγορα ή αργότερα δεν έχει και πολύ σημασία δοθέντος ότι στη σημερινή θέση ο οικισμός της Τσίμοβας είναι αρκετά προ του 1700. Κατά συνέπεια θα πρέπει να θεωρήσομε ότι το λιθόστρωτο των δρόμων μέσα στην Αρεόπολη και τη πλατεία της 17^ης Μαρτίου έγινε πολύ προ του 1821 και τότε θα πρέπει να τοποθετήθηκε και το Κοτρώνι.

Για ποίο λόγο όμως τοποθετήθηκε; Τι σκοπό είχε;

Ως προς τη χρήση και τον σκοπό πρέπει να τονισθεί ότι οι Μανιάτες ‘’έπαιζαν’’ με τις πέτρες κυριολεκτικά και μεταφορικά. Έπαιζαν ‘’αμάδες’’ [ακόμη και ο Κολοκοτρώνης, στο σπίτι του Μούρτζινου, για να παραπλανήσει τους Οθωμανούς κατασκόπους], έκαναν από παιδιά πετροπόλεμο όχι μόνο αμυντικό αλλά και επιθετικό κατά Οθωμανών, πειρατών και γειτόνων [στους γδικιωμούς] και συχνά τραυματίζονταν ή είχαν καρούμπαλα [κοσκούνους]……. Έχτιζαν με πέτρα και ήσαν καλοί πετρομάστορες. Και, τέλος, ήσαν και καλλιτέχνες, όχι μόνον γιατί πελεκούσαν τις πέτρες να τις τετραγωνίσουν για να χτίσουν τις αγκωνές των σπιτιών αλλά και τις σκάλιζαν για να φτιάξουν σγούρνες ή να κάνουν διάφορα σχήματα πάνω σε αυτές. Μία επέμβασή τους στις πέτρες ήταν και οι τρύπες, μικρές ή μεγάλες, για διάφορους λόγους [για το πηγάδι ή τη στέρνα, για να δένουν τα ζώα με το σχοινί, για να μπήγουν τα παλούκια για δέσιμο με σχοινί των ζώων ή για το άπλωμα του νήματος [τυλιγή], για να παίζουν τα παιδιά με το τόπι από μαλλί κλπ].

Και αφού έφτιαχναν διάφορα σχήματα στις πέτρες, πιθανόν το Κοτρώνι με τη τρύπα, να το έβαλαν τη πρώτη φορά είτε για πρακτικούς λόγους, που σημειώνονται στην αμέσως προηγούμενη παράγραφο είτε για λόγους αισθητικής και εξωραϊσμού της πλατείας, θεωρώντας το κάτι χαρακτηριστικό, πρωτότυπο και εντυπωσιακό.

Αν έχουν βάση οι παραπάνω υπολογισμοί, για πρακτική χρήση ή εξωραϊσμό της πλατείας, τότε ο χρόνος τοποθέτησης της πέτρας δεν έχει ιστορική αξία είτε έγινε το 1700 είτε το 1800 είτε το 1900 ή το 1930 ή όποτε έγινε, γιατί δεν συναρτάται με ιστορικό γεγονός και ιδία την επανάσταση του 1821 ή δεν έγινε χάρη αυτής και κατά συνέπεια ούτε οι Τσιμοβιώτες του έδιναν ιδιαίτερη σημασία ούτε το επεδείκνυαν στους περιηγητές ούτε εκείνοι ή οι συγγραφείς του έδιναν κάποια αξία.

Αν πάντως προϋπήρχε του 1821 τότε ήταν απλό να υψωθεί η σημαία.

Όμως από τις πηγές, δηλαδή τη γραπτή μαρτυρία του Ιωάννη Κολοκοτρώνη, για συνεννόηση, στις 17 Μαρτίου, των προκρίτων της Μάνης να πάρουν τα όπλα, επανασημειώνεται ότι δεν προκύπτει κατά την ημέρα εκείνη να έγινε πέραν της συνεννόησης άλλο τι πχ τελετή, δοξολογία, έπαρση σημαίας, κήρυξη πολέμου, αρχή εκστρατείας κλπ. 

Εφόσον, όμως, δεν υπάρχουν γραπτές πηγές  για τον χρόνο και τον λόγο τοποθέτησης του Κοτρωνιού, πλην εκείνης του Παν. Δρακουλινάκου για το 1960, όλες οι μαρτυρίες και εκδοχές είναι εξεταστέες με κάθε επιφύλαξη και το θέμα εξακολουθεί να παραμένει ανοικτό.          

 Το Αγιάτικο [πλατεία Αθανάτων] της Αρεόπολης

Αγιάτικο έλεγαν στη Μάνη κάθε ακίνητο που είχε εγκαταλειφθεί και πλέον ανήκε στη κοινή χρήση. Δηλαδή δεν είχε ιδιοκτήτη ή αυτός το είχε παρατήσει επειδή ήταν άγονο ή δεν είχε, συνήθως, κληρονόμους και το άφησε στη ‘’τύχη του’’ [‘’αγιάτικο να μείνει’’ ή ‘’θα το αφήσω αγιάτικο’’], έτσι ώστε να το χρησιμοποιούν όλοι και να μην ανήκει σε κανέναν. Εθεωρείτο επίσης αγιάτικο διότι κάποτε μπορεί να είχε δωριθεί σε κά-ποια εκκλησία ή μοναστήρι [‘’στον άγιο’’] αλλά για διάφορους λόγους δεν έτυχε αξιοποίησης και περιήλθε στη κοινή χρήση.

Δεν είναι γνωστό πότε ο χώρος της σημερινής πλατείας Αθανάτων κατέστη αγιάτικος. Ανάγεται, προφανώς, σε αμνημόνευτους χρόνους. Στον χώρο αυτόν, λέγεται ότι υπήρχε παλαιό νεκροταφείο ενώ διασώθηκε σε κατάσταση ερειπίου και η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου που τε-λευταία επισκευάσθηκε [και πιθανόν να ήταν εκκλησία του νεκροταφείου]. Δίπλα στην εκκλησία κατασκευάσθηκε, κατά την ανέγερση του κτη-ρίου του γυμνασίου [προ του 1930] και για τις ανάγκες του, ασβεστοκά-μινο και εκεί κοντά υπήρχε και στέρνα.

Ο πρόεδρος της κοινότητας Αρεοπόλεως, το 1955, σχεδίαζε να κά-νει, ‘’μικρό υπόνομο από Παναγίτσα…εξωραϊσμό κεντρικής πλατείας… Θα εξωραΐσω’’, έλεγε, ‘’τις κεντρικές πλατείες της Αρεόπολης, των Ταξιαρχών, του Αγίου Αθανασίου και Αγιάτικου, ώστε τα διερχόμενα αυτοκίνητα να κινούνται ελευθέρως και εις την πλατεία του Αγιάτικου, δηλαδή κυκλικώς… Καταβάλλω ενεργείας όπως δια β.δ. αναγνωρισθή να γίνεται ετήσια εμποροζωοπανήγυρις εις την Αρεόπολιν προς εξυπηρέτησιν των κατοίκων όλης της Μάνης. Θα είναι πενταήμερος και θα γίνεται κάθε χρόνο από τις 2 μέχρι και τις 7 Αυγούστου…’’ [Ο Φάρος της Λακωνίας, φ. 48-49/ 3-10-1955, σελ. 3].

Το 1955 καθιερώθηκε στην Αρεόπολη η τέλεση εμποροζωοπανή-γυρης με το β. δ. της 26-7-1955, ΦΕΚ 208 Α/5-8-1955. [‘’Έχοντες υπ΄ όψιν…εγκρίνομεν όπως εν τη ειρημένη Κοινότητι τελείται ετησίως εμποροζωοπανήγυρις από 2-7 Αυγούστου’’].

[Θα ακολουθήσει η εμποροζωοπανήγυρη στον Γερολιμένα [1961], …………στο Ξηροκάμπι [1962]…….. και αλλού].

Μετά την υποτυπώδη διαμόρφωση του Αγιάτικου μεταφέρθηκε εκεί από τον πέριξ του Ταξιάρχη χώρο το [Σαββατιάτικο] παζάρι [λαϊκή].

Οι παλαιοί Αρεοπολίτες θεωρούν ότι το Σαββατιάτικο παζάρι ξεκίνησε από πολύ παλιά, σε χρόνο πάντως μη σαφώς καθορισμένο, και αρχικά γινόταν έξω από τον Ταξιάρχη, μετά δε τη διαμόρφωση του Αγιάτικου μεταφέρθηκε εκεί ενώ όποτε γινόταν νέα διαμόρφωση του Αγιάτικου  το μετέφερε η κοινότητα στον χώρο του Ταξιάρχη. ………

Στο Σαββατιάτικο παζάρι εκτός από οπωροκηπευτικά [που τα έφερναν παραγωγοί από το Καραβοστάσι, το Κρυονέρι, τη Καρέα, τη Κελεφά, τον Βαχό, τον Κάβαλλο, τη Φράγκα, τον κάμπο του Πασσαβά και άλλα χωριά που είχαν νερό], πωλούσαν και μικρά κυρίως ζώα όπως γουρουνόπουλα [μπουζία], αμνοερίφια και πουλερικά. 

Κατά το παζάρι [εβδομαδιαίο και ετήσιο], δημιουργείτο το αδιαχώρητο από ανθρώπους και ζώα. Μαζεύονταν και αντάμωναν πολλοί Μανιάτες, κουμπάροι, συμπέθεροι, παλιοί γνωστοί από τον στρατό που έρχονταν από τα χωριά τους και γέμιζαν τα καφενεία της Αρεόπολης, πίνοντας κρασί, ενώ οι γυναίκες τους, έξω στην αγορά, έκαναν τις αγοραπωλησίες ζώων και προϊόντων, τα ψώνια από τα μπακάλικα και εν γένει όλες τις δουλειές, με τα γαϊδούρια [τα πρώτα χρόνια, ώσπου να γίνουν τα χάνια] δεμένα στην άκρη του Αγιάτικου να κλωτσιούνται, δαγκώνονται και ενίοτε γκαρίζουν συναγωνιζόμενα μεταξύ τους.

[Θυμάμαι τους δρόμους, προς και από την Αρεόπολη, το πρωί και το μεσημέρι του Σαββάτου, γεμάτους με ζώα και ανθρώπους. Θυμάμαι εκείνες τις μαυροφορεμένες και μαντηλοφορούσες [με ‘’γάζα’’] Μανιάτισσες, κυρίως μανάδες των μαθητών, κλιμαντουριασμένες, κακοντέλικες με φορτωμένα τα γαϊδούρια τους και τις ίδιες ζαλωμένες στη πλάτη, σαν ‘’είλω[ν]τες’’, να περπατούν, ενίοτε με τρύπια παπούτσια, αγόγγυστα την οδό του μαρτυρίου τους, λιγωμένες [λιγωμαριασμένες] από πείνα, δίψα, κόπωση, υπό τον ήλιο του θέρους ή τον αέρα, τη βροχή, το κρύο του χειμώνα].

[Λίγα χρόνια μετά, λόγω μετανάστευσης αλλά και επέκτασης του οδικού δικτύου, των μεταφορών και των συγκοινωνιών, στους δρόμους που οδηγούσαν στην Αρεόπολη δεν παρετηρείτο κίνηση διαβατών. ……

Η εμποροζωοπανήγυρη που γινόταν τον Αύγουστο, του Σωτήρα, ατόνησε, σύντομα, λόγω μετανάστευσης και αισθητής μείωσης της κτηνοτροφίας και καταργήθηκε περί το 1970[;]. Τον πρώτο χρόνο [1956] ήταν κυρίως ζωοπανήγυρη και οι παλαιοί Αρεοπολίτες θεωρούν ότι πωλήθηκαν περί τα 400 μουλάρια και μουλαρόπουλα ενώ ανάλογος ήταν και ο αριθμός των βοειδών, αιγοπροβάτων, χοιρινών και πουλερικών. Τον επόμενο χρόνο λέγεται ότι κατέφθασαν οι έμποροι και η ζωοπανήγυρη εμπλουτίσθηκε με ρούχα, υφάσματα, κουβέρτες, διάφορα προικιά και παπούτσια και έτσι έγινε μεγάλη εμποροζωοπανήγυρη. ………

Το 1958 τοποθετήθηκε στο αγιάτικο το ηρώο. Στο φ. 117/15-11-1958, σελ. 4, της εφ. ο Φάρος της Λακωνίας, σημειώνεται ότι ‘’ έγιναν τα αποκαλυπτήρια του ηρώου Αρεοπόλεως το οποίον εδώρησεν εις μνήμην των εν πολέμω πεσόντων Αρεοπολιτών ο σύλλογος των εν Αττική Αρεοπολιτών και εφιλοτέχνησεν ο γλύπτης Γ. Κανακάκης’’. Στο φ. 121/16-1-1959, σελ. 1, της ίδιας εφημερίδας σημειώνεται, ‘’… εστήθη μια στήλη εκ πεντελικού μαρμάρου επί της οποίας ανάγλυφος η ΔΟΞΑ υψώνει τον δάφ-νινον στέφανον δια να στεφανώση τους υπέρ πατρίδος πεσόντας…Επί του μνημείου τούτου το οποίον εστήθη παρά το ‘’δημόσιον σήμα’’ της Αρεοπό-λεως αναγράφονται λακωνικόταται εκφράσεις. ‘’Τήδε κείμεθα πατρίοις ρήμασι πειθόμενοι’’ και ‘’Των υπέρ πατρίδος πεσόντων αθάνατος η δόξα’’, κάτωθεν δε ‘’Ι. Κανακάκης, ο Κρητικός εποίει’’. Το ανάγλυφο, όπως σημειώνεται στη σελίδα 4 του παραπάνω φ. της εφημερίδας, είναι η ΔΟΞΑ, είχε πραγματικό κόστος [υλικών κλπ] 35.000 δραχμών ενώ ως προς τη καλλιτεχνική του αξία δεν κατεβλήθη καμία αμοιβή γιατί ο γλύ-πτης, με προτροπή της συζύγου του εξαδέλφου του Ρούλας Λεοντακιανάκου-Κανακάκη, το δώρισε στην Αρεόπολη. Στην ίδια σελ. 4 του παραπάνω φ. επίσης αναφέρεται ότι έγινε χορός του συλλόγου των εν Αττική Αρεοπολιτών προκειμένου συγκεντρωθούν χρήματα για την ανέγερση του ηρώου. …………..

‘’Δημόσιο σήμα’’ ο αρχαίοι Αθηναίοι καλούσαν τον Κεραμεικό, το νεκροταφείο ή μάλλον τον δρόμο που δεξιά και αριστερά του ήσαν οι τάφοι των επιφανών ανδρών της πόλης.

Στο αγιάτικο, όπως σημειώθηκε, υπήρχε, παλιά, σε ένα μέρος του …νεκροταφείο που όμως είχε από αμνημόνευτους χρόνους περιέλθει σε αχρησία. Για να γράψει ‘’δημόσιον σήμα’’ η εφημερίδα, Ο Φάρος της Λακωνίας, το 1958, σημαίνει ότι πληροφορήθηκε από τους ντόπιους ότι εκεί υπήρχε παλαιό νεκροταφείο….. Όταν έπαψε να χρησιμοποιείται το νεκροταφείο,…ο ευρύτερος χώρος έμεινε χωρίς ιδιοκτήτη ή ιδιοκτήτες και κατέστη έρημος, παρατημένος, αγιάτικος.

Όμως επειδή ζώα περιφέρονταν, σταυλίζονταν και ρύπαιναν με τις κοπριές τους το αγιάτικο [‘’Η πλατεία Αθανάτων…μεταβάλλεται εις ΕΜΠΕΔΟΝ ΓΑΊΔΑΡΩΝ και νομίζει ο επισκέπτης ότι γίνεται επίταξις των υπομονετικών αλλά και ανήσυχων αυτών σαλπιγκτών τετραπόδων…Η πλατεία…μεταβάλλεται εις χάνι και κοπρώνα’’, Ο Φάρος της Λακωνίας, αρ. φ. 136/10-10-1959, σ. 1], η κοινότητα, αφού στήθηκε το ηρώο, περιέφραξε μικρό χώρο, εμβαδού είκοσι περίπου τετραγωνικών μέτρων γύρω από το ηρώο με κιγκλίδωμα, φύτεψε μέσα στον χώρο μερικές πικροδά-φνες και διαμόρφωσε κάπως τον τόπο κατά μικρό [βλ. εφ. ο Φάρος της Λακωνίας, αρ. φύλλου 121 της 16-1-1959].

[Από κοπριές άλλο τίποτε. Στη Μέσα Μάνη οι κόπροι αφθονούσαν, παλιά με κοπριές άναβαν φωτία να μαγειρέψουν και οι σοϊλήδες έλεγαν τους αχαμνόμερους γαϊδάρους και λόγω των γαϊδάρων  κόπρους. ‘’Πέντε γαϊδάροι σταχτεροί εκάνασι γεροντική’’]…………….. .

Έτσι λόγω των προβλημάτων που δημιουργούσαν τα γαϊδούρια με τις κοπριές τους [και οι Αρεοπολίτες ήσαν πραματευτές και η κωμόπολή τους εμπορικό κέντρο] έγιναν στην Αρεόπολη [ιδιωτικά] χάνια………

Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1950……η κίνηση της κωμόπολης μεταφέρεται από τις κάτω γειτονιές [Τσαλαπιάνικα] προς τα πάνω.

Ο κεντρικός δρόμος, από Ταξιάρχη ως Αγιάτικο, με τα μαγαζιά, είχε όλη τη κίνηση, έγινε η αγορά της Αρεόπολης και σε αυτόν έκαναν βόλτες, αργά το απόγευμα, οι μαθητές του γυμνασίου.    

[Εικόνα της κατάστασης του Αγιάτικου, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, πριν την τοποθέτηση του ηρώου αλλά και μετά από αυτή, στη δεκαετία του 1960, δίνουν φωτογραφίες που έχουν εκδοθεί σε λευκώματα Μανιατών και αναρτηθεί στο διαδίκτυο].   …………………….

Μετά την εγκατάσταση του ηρώου η κοινότητα μερίμνησε για τη σταδιακή διαμόρφωση του Αγιάτικου….έτσι ώστε έγινε η κεντρική, πλατεία όπου γίνονται οι εκδηλώσεις [παρελάσεις, χοροί], γέμισε από μαγαζιά και συγκεντρώνονται οι  ντόπιοι και οι επισκέπτες. ……

Ο ανδριάς του Πετρόμπεη τοποθετήθηκε το 1982 στο αγιάτικο, εί-ναι έργο του γλύπτη-ακαδημαϊκού Βασιλείου Φαληρέα και έγινε  με χο-ρηγίες δωρητών που συγκέντρωσε ερανική επιτροπή. Τότε μεταφέρθηκε το ανάγλυφο της δόξας και εντοιχίσθηκε στην εξωτερική όψη κατοικίας, στη πλατεία της 17^ης Μαρτίου. …………………

[Προδημοσίευση αποσπάσματος από το υπό έκδοση έργο του Σταύρου Πατρικουνάκου, Η 17^η Μαρτίου 1821, ο εορτασμός της επετείου της και το γυμνάσιο Αρεοπόλεως κατά τη περίοδο 1960-70. Αντίτυπα του έργου θα χορηγηθούν δωρεάν στις δημόσιες και δημοτικές βιβλιοθήκες].

Από πότε εορτάζεται η επέτειος της 17ης Μαρτίου 1821;

[Προδημοσίευση αποσπασμάτων από το έργο του Σταύρου Πατρικουνάκου, ‘’Το [εξατάξιο] γυμνάσιο Αρεοπόλεως και η επέτειος της 17^ης Μαρτίου 1821’’]

              -------------------------------------------------------------------

’’Υπενθυμίζομεν δι΄ άλλην μιαν φοράν και κάμνομεν γνωστόν εις τους Πανέλληνας την πραγματικήν πρώτην ημέραν, κατά την οποίαν έλαμψεν το πρώτον ο σπινθήρ της Ελληνικής Επαναστάσεως δια την ελευθερίαν της Ελλάδος. Η ημέρα αυτή είναι η 17^η Μαρτίου 1821 κατά την οποίαν ο Πετρόμπεης και οι Μανιάτες εις την Αρεόπολιν… μετά την θείαν λειτουργίαν, έστησαν εις το Κοτρώνι το ιερόν λάβαρον… ----------------

Επιτακτικόν χρέος όλων των Ελλήνων και περισσότερον ημών των Μανιατών είναι, η εις ολίγους γνωστή 17^η Μαρτίου 1821, η οποία δια πρώτην φοράν εωρτάσθη πέρυσι υπό του συλλόγου Αρεοπολιτών, να γίνη τοπική εθνική εορτή και να εορτάζεται εις την πρωτεύουσαν της Μάνης την Αρεόπολιν…’’. [Ο Φάρος της Λακωνίας, έτος, Η, αρ. φύλλου 143 της 5ης Μαρτίου 1960].-----------------------------------------------------------------

Στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας και στη σελίδα 3 καταχωρείται ανακοίνωση του συλλόγου των εν Αθήναις Αρεοπολιτών στην οποία σημειώνεται, ‘’Όπως πέρυσι και ας ευχηθούμε να καθιερωθεί για κάθε χρόνο, σας αναγγέλλουμε την απόφαση του Συλλόγου οργανώσεως χορού επί τη επετείω της κηρύξεως της Ελληνικής επαναστάσεως υπό των Μανιατών εις το Κοτρώνι την 17^ην Μαρτίου 1821 καθιερωμένην και ως εορτής του Συλλόγου Αρεοπολιτών. Είναι μια προσπάθεια και πρέπει όλοι εμείς που περήφανοι λέμε ότι είμαστε Μανιάτες να επιβάλουμε και στους γύρω μας. Από εμάς εξαρτάται να την καθιερώσουμε σαν εθνική Μανιάτικη γιορτή’’ και καλούσε τα μέλη και τους φίλους τους σε εορτασμό στις 17 Μαρτίου 1960 σε χορευτικό κέντρο στα Πατήσια της Αθήνας. -----Και το προηγούμενο έτος η γιορτή στην Αθήνα έγινε.------

Η ιδέα, δηλαδή, του εορτασμού της επετείου ανήκει στα απόδημα τέκνα της Αρεόπολης.-------------------------------------------------------

Η μετανάστευση, οι απόδημοι Μανιάτες και Αρεοπολίτες -----

Η επέτειος στην Αρεόπολη   ------------------------------------

Στην Αρεόπολη ο εορτασμός για πρώτη φορά έγινε στις 17 Μαρτίου 1961, κυρίως χάρη, όπως οι προφορικές μαρτυρίες θέλουν, στον τότε γυμνασιάρχη Γεώργιο Ρόκκα.. Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες.--------- Στις 17 Μαρτίου 1969 ο ομιλητής, διευθυντής του δημοτικού, είπε, ‘’… οφείλομεν χάριτας και ευγνωμοσύνην εις τον εξαίρετον θαυμαστήν της Μάνης, πρώην Γυμνασιάρχην κύριον Γεώργιον Ρόκκαν, όστις από το 1961, πρώτος έφερεν από την αφάνειαν εις την επιφάνειαν του παρόντος την 17^ην Μαρτίου δια δημοσιευμάτων και πανηγυρικού εορτασμού αυτής μέχρις σήμερον…’’ [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 60 της 31^ης Μαρτίου 1969, σελ. 1]. Το 1970 ο πρόεδρος της κοινότητας Αρεοπόλεως είπε ότι ‘’εορτάζομε την επέτειο χάρη στον Γ. Ρόκα από το 1961’’ [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 78, Φεβρουάριος-Μάρτιος 1970]. ---------------------------------------

 Η σημαία. ‘’Η σημαία εσχεδιάσθη βάσει οδηγιών της δίδος Ελίζας Κουράκου-Μαυρομιχάλη. Ήτο λευκή με μικρόν γαλάζιον σταυρόν εις το μεσον…’’ [εφ. ΜΑΝΗ, αρ. φ.12 της 1^ης Απριλίου 1964, σελ. 4.--------

Παραδοσιακή ενδυμασία -------------------------------------------

Στις 24 Μαΐου 1954 έγιναν στην Αρεόπολη οι ετήσιοι παλλακωνικοί αγώνες των γυμνασίων του νομού και ‘’…την γιορτή έκλεισαν αι μαθήτριαι του Γυμνασίου Αρεοπόλεως αι οποίαι ενδεδυμέναι με τας τοπικάς των ενδυμασίας εξετέλεσαν εθνικούς χορούς…’’ [Ο Φάρος της Λακωνίας, έτος Β, αρ. φ. 22 της 2ας Ιουνίου 1954, σελ. 4]. Κατά τις προφορικές μαρτυρίες μαθητριών της ογδόης εκείνης της χρονιάς [1953-54] οι ‘’τοπικές ενδυμασίες’’ ήταν ποδήρεις, χρώματος λευκού και γαλάζιου, ράφτηκαν δε από μοδίστρες στην Αρεόπολη με σχέδια κατά την έμπνευση της καθηγήτριας γυμναστικής και δεν είχαν καμία σχέση με τις γνωστές σήμερα παραδοσιακές Μανιάτικες γυναικείες στολές. -------------- Κατά τις προφορικές μαρτυρίες οι Μανιάτικες φορεσιές για τους μαθητές και τις μαθήτριες έγιναν το 1961 τότε που [ήρθε και] ήταν γυμνασιάρχης ο Γεώργιος Ρόκκας και ήταν δική του ιδέα. ----------------

Το 1969 οι μαθητές παρήλασαν ‘’…με τοπικάς εθνικάς ενδυμασίας, ας εδώρησαν οι εν Αθήναις και Πειραιεί Μανιάται…’’ [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 60 της 31^ης Μαρτίου 1969, σελ. 1].-----------------------------------------

Το Κοτρώνι---------------------------------------------------------

Παρέλαση έφιππων μαθητών με παραδοσιακές ενδυμασίες----

Τα τύμπανα και η σάλπιγγα--------------------------------------

Λαμπαδηδρομίες----------------------------------------------------

Γεώργιος Ρόκκας [θεολόγος, γυμνασιάρχης από το σχολικός έτος 1960-61 ως το 1963-64]. --------- Ανέλαβε καθήκοντα γυμνασιάρχη στο εξατάξιο, τότε, γυμνάσιο Αρεοπόλεως στις 15 Σεπτεμβρίου 1960.--------

Η συμβολή του στον εορτασμό της επετείου στην Αρεόπολη ήταν σημαντική αλλά εξίσου μεγάλη ήταν και η προσφορά του στο σχολείο.--

‘’Κατόπιν των υπερανθρώπων ενεργειών του ρέκτου Γυμνασιάρχου μας κ. Γεωργίου Ρόκκα, το εν Αθληναις Συμβούλιον Ορθοδόξων Εκκλη-σιών εχορήγησεν δωρεάν τα τρόφιμα δια την προσωρινήν λειτουργίαν συσ-σιτίου εις τους μαθητάς του Γυμνασίου Αρεοπόλεως. Επίσης οι αποτελού-ντες τα συμβούλια των εις Αθήνας Μανιατικών σωματείων ‘’Δυρού και Αρεοπόλεως’’ εξ ιδίων των, την απαιτουμένην ποσότητα ζαχάρεως δια το πρωινόν ρόφημα των μαθητών…’’. [Ο Φάρος της Λακωνίας, έτος Θ, αρ. φύλλου 164 της 1^ης Μαρτίου 1961, σελ. 4].-------------------------------

Στην εφ. ΜΑΝΗ, αρ. φ. 15 της 1^ης Ιουλίου 1964 καταχωρείται επιστολή του Νομάρχη προς τον Γεώργιο Ρόκκα ‘’Ευχαριστούμεν θερμώς δια τας καταβληθείσας  παρ΄ υμών προσπαθείας επιτυχούς οργανώσεως εις τας κοινότητας Αρεοπόλεως και Πύργου Δυρού γραφείου πληροφοριών, δια την υποδοχήν των ξένων, οίτινες επεσκέφθησαν τα ονομαστά σπήλαια Αλεπότρυπα και Γλυφάδα… Ο Ελληνικός τύπος εξήρε την σημασίαν και την απόδοσιν των φιλοτίμων υμών προσπαθειών οι δε ξένοι εξεφράσθησαν ενθουσιωδώς, αποκομίσαντες τας αρίστας των εντυπώσεων. Το έργον της ξεναγήσεως, έργον πραγματικώς δύσκολον… ήλθεν εις πέρας με άριστα αποτελέσματα υπό των μαθητών του καθ΄ υμάς Γυμνασίου… οίτινες… εξεπαιδεύοντο κάτω υπό την εμπνευσμένην καθοδήγησίν σας εις την ξενάγησιν…’’.-------------------------------------------------------------

Στον Ρόκκα ‘’…οφείλεται η υποκίνησις και αποστολή του ΦΕΚ προς επίσημον εορτασμόν’’. [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 60 της 31^ης Μαρτίου 1969, σελ. 1].---------------------------------------------------------------------------

Χρήστος Πετάκος [διευθυντής του λυκείου 1964-65]----------

Αγωνίσθηκε να εκτελεσθεί η διαθήκη του Παύλου Κουράκου-Μαυρομιχάλη, με την οποία όριζε η περιουσία του να χρησιμοποιηθεί προκειμένου βραβεύονται οι καλλίτεροι μαθητές του γυμνασίου…από το 1964 [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 34 της 1ης Φεβρουαρίου 1966]. Επίσης ενήργησε και περιελήφθησαν στο πρόγραμμα συσσιτίων του υπουργείου και τα μαθητικά συσσίτια του γυμνασίου Αρεοπόλεως [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 24 της 1^ης Απριλίου 1965, σελ.4].----------------------------------------------------

Είχε ειπεί ’’Κι έχει ανάγκη τούτος ο ξερότοπος…από τις ματιές των ξενητεμένων του παιδιών. Μαθητές και μαθήτριες της Μάνης, όσο ψηλά κι αν φτάσετε, όπου μακριά κι αν βρεθείτε μην αλαφρώση στα φυλλοκάρδια σας η πέτρα της αγάπης για τη μικρή πατρίδα μας, για το φτωχό σχολειό μας…’’ [ΜΑΝΗ, αρ. φ. 24 της 1^ης Απριλίου 1965, σελ. 4],------------

Άλλοι καθηγητές  ----------------------------------------------------

Ο ρόλος των πεπαιδευμένων  -------------------------------------

           Στυλιανός Μαυρομιχάλης [Πρόεδρος του Αρείου Πάγου και υπηρεσιακός πρωθυπουργός για τις εκλογές της 3^η Νοεμβρίου 1963]. Μέγας ευεργέτης του γυμνασίου---------------------------------------------

 Πότης Τσιμπιδάρος [δημοσιογράφος και υπουργός στη κυβέρνηση Μαυρομιχάλη]. Ευεργέτης του γυμνασίου-------------------

Η Μάνη και η Αρεόπολη στα χρόνια 1960-1970------------------

Μαθητικές αναμνήσεις -----------------------------------------------

Σκηνές από τη πολιτική ζωή στην Αρεόπολη [1960-70] ------

Επίσημη αργία     -----------------------------------------------------

 Η 17^η Μαρτίου καθιερώθηκε ως αργία με το β. δ. υπ΄αρ. 157/25-2-1969  [ΦΕΚ 46 Α/11-3-1969]. ‘Αρθρο 3. ‘’Δημόσιαι εορταί αφορώσαι εις επετείους εθνικών και ιστορικών γεγονότων τοπικής σημασίας ορίζονται κατά νομούς αι κάτωθι….ΝΟΜΟΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ. Α] Η 17 Μαρτίου επί τη επετείω της συναθροίσεως των επαναστατημένων εν Αρεοπόλει υπό του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, δια την κοινότητα Αρεοπολεως…’’. 

Παρακμή του Οιτύλου - ακμή της Αρεόπολης

Το Οίτυλο, γνωστό από την εποχή του Ομήρου [Ιλιάδα, Β 585], ως το τέλος, σχεδόν, του 17^ου αιώνα [ιδίως κατά τους πρώτους  αιώνες  της Τουρκοκρατίας και μάλλον και πριν από αυτή, κατά τους τελευταίος βυζαντινούς χρόνους], ήταν πρωτεύουσα της Μάνης, η καρδιά και ο νους της, το κέντρο του εμπορίου, της οικονομίας και της λήψης των αποφάσεων, η έδρα της ‘’Λακεδαιμονίων Γερουσίας’’.

Ενδεικτική για το Οίτυλο είναι η αναφορά του Οθωμανού περιηγητή και φοροεισπράχτορα Εβλιγιά Τσελεμπή, το 1670, ‘’Το μεγάλο χωριό Οίτυλο…έχει 1.000 σπίτια, 3.000 οπλοφόρους…πρόκειται για μεγάλο χωριό…Αυτοί οι άπιστοι του Βοιτύλου έχουν 12 φρεγάτες. Το λιμάνι του Βοιτύλου μπορεί να χωρέσει 1.000 καράβια…’’.

         Γύρω στα 1670 ξέσπασε πόλεμος στο Οίτυλο μεταξύ των δύο ισχυρών οικογενειών Στεφανοπουλαίων και Γιατριάνων [Μεδίκων] με αφορμή την αρπαγή μιας κοπέλας. Αυτό καθεαυτό το γεγονός, η αρπαγή δηλαδή, για τα δεδομένα της Μάνης ήταν προσβλητικό και αυτόματα επέφερε πόλεμο αλλά υπολογίζομε ότι μάλλον ήταν η αφορμή και η αιτία πρέπει να αναζητηθεί στον αγώνα για το ποίος θα υπερτερήσει στο Οίτυλο [και λόγω του πρωτεύοντος ρόλου του Οιτύλου] και σε όλη τη Μάνη, ποίος θα αποκτήσει την εξουσία για να διαχειριστεί τον πλούτο από τη πειρατεία, το εμπόριο και τους φόρους από αυτό.

Γδικιωμοί στη Μάνη και το Οίτυλο γίνονταν και πριν την αρπαγή της κοπέλας και εκτός από φονικά είχαν προκαλέσει και μεταναστεύσεις αλλά αυτή η σύγκρουση των δύο ισχυρών οικογενειών προκάλεσε μεγάλες απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και καταστροφές σε σπίτια, αποθήκες, ζώα, σπαρτά, δένδρα και γενικά περιουσίες. Επιπλέον κατέστρεψε πλοία [εμπορικά και πειρατικά], μύλους, λιοτρίβια και άλλες μικρές βιοτεχνίες και προκάλεσε μέγα  κύμα μεταναστεύσεων προς Ιταλία και Κορσική.

[Εκτός των γδικιωμών αιτίες μετανάστευσης ήταν η φτώχεια, το πετρώδες και άγονο έδαφος, η πυκνότητα του πληθυσμού, η στενότητα του εδάφους [και των οικισμών], η ανεπάρκεια σε νερό αλλά και οι άγριες Οθωμανικές επιδρομές και η καταπίεση του Οθωμανού κατακτητή].

Τα παραπάνω, για το Οίτυλο, επιτάθηκαν και από την οργή, του προσβεβλημένου από την αρπαγή της κοπέλας, μνηστήρα της, Λυμπεράκη Γερακάρη, που με την βοήθεια των Οθωμανών ρήμαξε το Οίτυλο και συνετέλεσε στο να κτίσουν οι Οθωμανοί το κάστρο της Κελεφάς.

Θεωρούμε, λοιπόν, αιτίες της παρακμής του Οιτύλου τον εμφύλιο πόλεμο [των δύο ισχυρών οικογενειών που συμπαρέσυρε σχεδόν όλες τις Οιτυλιώτικες οικογένειες], την επιδρομή και εγκατάσταση Οθωμανών στη Κελεφά και τη μετανάστευση.

Στα τέλη του 17^ου αιώνα η σχέση δυνάμεων γύρω από τον όρμο του Οιτύλου κλυδωνίζεται. Το κραταιό Οίτυλο, η μεγαλύτερη δύναμη της Μάνης, και το λιμάνι του, στο Καραβοστάσι, φθίνουν και το κενό εξουσίας επιχειρεί να καλύψει [και τελικά επιτυγχάνει] η Τσίμοβα [Αρεόπολη], ένα μικρό, τότε, χωριό, απέναντι από το Οίτυλο, στην άλλη [νότια] πλευρά του όρμου του Οιτύλου.

Η Τσίμοβα είναι γνωστή από το 1336, περισσότερο ως περιοχή, χειμαδιό, όπου εύρισκαν καταφύγιο οι βοσκοί με τα κοπάδια τους, των παρακείμενων χωριών και κυρίως του Οιτύλου, οι οποίοι έφτιαξαν εκεί μερικούς οικισμούς. Οι έποικοι, όπως στα περισσότερα χωριά της Μάνης, περιήλθαν σε συγκρούσεις μεταξύ τους για την ηγεμονία της  περιοχής και από τα μέσα του 17^ου αιώνα η οικογένεια Μαυρομιχάλη φαίνεται ότι είχε υπερτερήσει στη Τσίμοβα και αγωνιζόταν να αποκτήσει υπερτοπική δύναμη για να ελέγχει τη πειρατεία και το εμπόριο κυρίως στον όρμο του Οιτύλου.

Προϊόντος του χρόνου η Τσίμοβα συνεχώς βελτίωνε τη θέση της και κατέστη εμπορικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο της νότιας Μάνης [από Κότρωνα - Οίτυλο ως κάτω].

Τα αίτια ακμής της είναι κατά συνέπεια,

α] η ειρήνη που επιτεύχθηκε [τουλάχιστον σε επίπεδο κορυφής, μετά τις εμφύλιες διαμάχες] και το αδιατάρακτο σύστημα διοίκησης που επέβαλε ο νικητής,

β] η αποδυνάμωση του γειτονικού Οιτύλου,

γ] η γειτνίαση με τη θάλασσα που επέτρεψε, σε συνδυασμό με την αποδυνάμωση του Οιτύλου, την άνθιση της πειρατείας, το θαλάσσιο εμπόριο και την επιβολή φόρων στο Λιμένι,

δ] η θέση της Τσίμοβας ως περάσματος από τη Μέσα Μάνη προς Μυστρά και Καλαμάτα,

ε] το εμπόριο, λόγω θέσης [περάσματος] με μαγαζιά, παζάρι κάθε Σάββατο, εμποροζωοπανήγυρη στις 6 Αυγούστου κάθε χρόνου [μάλλον δώρα του Μαυρομιχάλη τα δύο τελευταία],

στ] το γυμνάσιο [έτος ίδρυσης 1921],

ζ] ο  αυτοκινητόδρομος Γυθείου-Αρεοπόλεως [διάνοιξη προ 1924],

η] οι διοικητικές υπηρεσίες που λειτούργησαν στην Αρεόπολη και έφερναν [όπως και το γυμνάσιο] τους Μανιάτες αναγκαστικά σε αυτή,

θ] η δράση της οικογένειας Μαυρομιχάλη που επέβαλε την ειρήνη, άπλωσε στη θάλασσα [πειρατεία, εμπόριο, φόροι] και ‘’δώρισε’’ στην Αρεόπολη το γυμνάσιο, τον δρόμο και τις δημόσιες υπηρεσίες που τη καθιστούσαν κέντρο της περιοχής και

ι] [τελευταία] ο τουρισμός [που ξεκίνησε για τα σπήλαια Δυρού].

[Αναλυτικότερα βλ. εργασία μου, Τα αίτια ακμής της Αρεόπολης και παρακμής του Οιτύλου. Αντίτυπα του έργου έχουν χορηγηθεί στις δημόσιες βιβλιοθήκες Αθήνας, Σπάρτης, Γυθείου και Αρεόπολης].

                                          Σταύρος Πατρικουνάκος

ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ[Ερανίσματα]

Α]. Γενικά χαρακτηριστικά του δικαίου της Μάνης. Το δίκαιο της Μάνης, κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, όσον αφορά τους κανόνες του για τη διοίκηση της περιοχής [με διορισμένους μπέηδες και καπετάνιους που είχαν σαφείς αρμοδιότητες από το Δοβλέτι], τον φόρο υποτέλειας και τις [ποινικού ενδιαφέροντος] απαγορεύσεις για πειρατεία, ληστεία, στρατολογία σε Δυτικούς κλπ εκπορεύεται από τον Οθωμανό επικυρίαρχο που επιβλέπει και επιμελείται την εφαρμογή του [πχ δικάζει, φυλακίζει και στέλνει στην αγχόνη μπέηδες και πειρατές]. Είναι, ως προς τα παραπάνω θέματα, δίκαιο γραπτό που επιβλήθηκε από την Οθωμανική εξουσία.

         Όσον αφορά τη διοίκηση των χωριών και του κοινού των Μανιατών [με πρωτόγερους και γεροντάδες], τα οικογενειακά και κληρονομικά ζητήματα, την ιδιοκτησία, τις σχέσεις των Μανιατών και τη συμπεριφορά τους, το δίκαιο της Μάνης είναι εθιμικό και οι ρίζες του φθάνουν στο αρχαίο Σπαρτιατικό. Είναι δίκαιο άγραφο που διαμορφώθηκε από τη σκληρή ζωή των Μανιατών.

          Και στις δύο του εκφάνσεις [δημοσίου και ιδιωτικού] διαποτίζεται από τον νόμο του ισχυρού που είναι κυρίαρχη αρχή του.Έχει υποστεί κάποιες επιδράσεις, από το βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο, τον χριστιανισμό [σε θέματα οικογενειακά] και από το βενετσιάνικο [σε θέματα εμπορίου].                                                                                                                         

          Β]. Πηγές του δικαίου της Μάνης και της ιστορίας του.

 Το αρχαίο Σπαρτιατικό δίκαιο, τα έθιμα και οι παραδόσεις, μοιρολόγια, τσάτιρες,  ποιήματα,  τραγούδια,  παροιμίες,  έγγραφα ιδιωτικά, πωλητήρια, προικοσύμφωνα, μισθωτήρια, συμφωνητικά, διαθήκες, συμφωνητικά αίματος, κείμενα ισχυρών προς τους Δυτικούς, επιγραφές εκκλησιών κλπ. Βενετικά και Οθωμανικά αρχεία αλλά και Πατριαρχικά κείμενα που σχετίζονται με τη Μάνη,  Βενετικά μισθωτήρια και  Οθωμανικά κείμενα [πχ Α] Η συμφωνία Οθωμανών και Μανιατών για την αυτονομία της Μάνης και τη καταβολή ετήσιου φόρου στην α΄ Τουρκοκρατία ο χρόνος και οι λεπτομέρειες της οποίας δεν μας είναι πλήρως γνωστές. Β] Η συμφωνία του 1715 για τη παράδοση της Μάνης [στη β΄ Τουρκοκρατία]. Γ] Οι διαταγές στους καπετάνιους από τον πασά της Τριπολιτσάς. Δ] Ο διορισμός του μπέη το 1776. Ε] Οι διαταγές προς τον μπέη και τους καπετάνιους μετά το 1776. Στ] Το υποσχετικό των Μανιατών στον Αντώνμπεη της 15^ης Αυγούστου 1806 στο Μαραθονήσι, στον Θεοδωρόμπεη το 1813 κλπ], κείμενα, επιστολές, διαταγές κλπ των μπέηδων και καπετάνιων της Μάνης  κείμενα περιηγητών,  Ιστορία της Μάνης και άλλα κείμενα για τη ζωή, τα ήθη και έθιμα των Μανιατών από συγγραφείς Μανιάτες, παλαιούς ή και νεότερους ερευνητές που συνεχίζουν να φέρνουν στο φως διάφορα στοιχεία με τις πολύμοχθες  προσπάθειές τους.

          Γ]. Μύθοι και πραγματικότητες. Υποστηρίζεται ότι,

1] Η Μάνη, κατά τη Τουρκοκρατία, ήταν ανεξάρτητο κράτος. Η πραγματικότητα είναι ότι ήταν ημιαυτόνομη χώρα, φόρου υποτελής στον Σουλτάνο και υπό την επικυριαρχία του. Ένα μέρος της Μάνης μάλιστα, η εύφορη βορειοανατολική [Πασσαβάς, Μαλευροχώρια, σημερινό Γύθειο, Αιγιές], ήταν υπόδουλο ως το 1780, όπως όλος ο Μοριάς, και τελευταία υπεισήλθε στο καθεστώς ημιαυτονομίας και φόρου υποτέλειας.

          2]. Η Μάνη δεν πλήρωνε φόρο ή πλήρωσε ελάχιστες φορές. Η πραγματικότητα είναι ότι φόρο πλήρωνε κάθε χρόνο και ενδεχομένως, ελάχιστες χρονιές να μη πλήρωσε. 

          3]. Ο μπέης και οι καπετάνιοι εκλέγονταν από τα ισχυρά σόια της Μάνης. Η πραγματικότητα είναι ότι διορίζονταν από τους Οθωμανούς, πολλές φορές με διαμεσολάβηση και πίεση των Δυτικών, κατά κανόνα δε  εξαγόραζαν με χρήματα οι υποψήφιοι τα αξιώματα ή έδιναν  διάφορα ανταλλάγματα.

          4]. Το 1821 οι Μανιάτες κήρυξαν τον πόλεμο στην Υψηλή Πύλη. Η πραγματικότητα είναι ότι οι Μανιάτες επαναστάτησαν κατά των Οθωμανών.

5]. Το δίκαιο της Μάνης είναι ενδογενές. Αυτό έχει δόση αληθείας όσον αφορά το δίκαιο κυρίως των ιδιωτών αλλά το διοικητικό δίκαιο [των κορυφαίων οργάνων] και μέρος του ποινικού [πχ πειρατεία] ήσαν Οθωμανικά [όπως σημειώνεται παραπάνω στα γενικά χαρακτηριστικά του δικαίου της Μάνης].

6]. Η Μάνη ήταν αναρχούμενη χώρα χωρίς διοίκηση, φόρους και νόμους, όπου ο καθένας έκανε ό,τι ήθελε με αποκορύφωμα τους γδικιωμούς. Η πραγματικότητα είναι ότι η Μάνη είχε διοίκηση [μπέη, καπετάνιους και πρωτόγερους], νόμους [ακόμη και για τον γδικιωμό], φόρους και κριτές [που επέβαλαν ποινές εξορίας, αποζημίωσης, ραβδισμού και θανάτου]. [Εγκλήματα γίνονταν σε όλες τις κοινωνίες από συστάσεώς τους και θα γίνονται. Η Μάνη δεν μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση και ο γδικιωμός δεν απαντάται μόνον στη Μάνη]. Το ότι Οθωμανοί και τοπικοί άρχοντες, συστηματικά,  δεν καταπολέμησαν τον γδικιωμό, ιδία στη Μέσα Μάνη, παρότι  οι νόμοι της πολιτείας αλλά και των θρησκειών απαγόρευαν το φονικό, δεν είναι τυχαίο. Τους βόλευε να είναι διχασμένοι οι Μανιάτες και απασχολημένοι διαρκώς στις διαμάχες τους για να μην αποτελούν απειλή στα συμφέροντα και στη κρατούσα τάξη πραγμάτων. Αντίθετα οι πειρατές, οι ληστές και οι ανυπότακτοι κλέφτες και στασιαστές [Παναγιώταρος Βενετσανάκης, Ζαχαριάς Μπαρμπιτσιώτης, Λάμπρος Κατσώνης κλπ] που απειλούσαν τον Οθωμανικό [κυρίως εμπορικό αλλά ως ένα βαθμό και πολεμικό] στόλο, τα οικονομικά συμφέροντα, την ασφάλεια και τη τάξη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, καταπολεμήθηκαν απηνώς από τους Οθωμανούς, τους μπέηδες και καπετάνιους και τελικώς εξολοθρεύθηκαν ή εκδιώχθηκαν από τη Μάνη.

7]. Οι Μανιάτες εξέλεγαν  τους αρχηγούς τους σε πειρατικές εξορμήσεις, ληστρικές επιδρομές ή πολεμικές επιχειρήσεις και μάλιστα τους πλέον άξιους. Η πραγματικότητα είναι ότι οι αρχηγοί δεν εκλέγονταν αλλά έπαιρναν τις θέσεις είτε αυτοβούλως και αυτοδυνάμως είτε κληρονομικά λόγω της δύναμης του σοϊού τους. Εκεί όπου βασιλεύει το δίκιο του ισχυρού εκλογές δεν γίνονται ή και αν γίνουν έχουν απλώς τυπικό χαρακτήρα και επικυρώνουν ειλημμένες αποφάσεις. Μόνον σε περιπτώσεις ισοδυναμίας και για την αποφυγή πολέμου ήταν δυνατόν να υπάρξει επιλογή ή εκλογή.

8]. Τη δικαστική εξουσία στη Μάνη ασκούσαν ο μπέης, οι καπετάνιοι και οι πρωτόγεροι. Η πραγματικότητα είναι ότι ο πασάς της Τριπολιτσάς ως το 1776 και ακολούθως ο καπουδάν πασάς είχε κρατήσει για τον εαυτό του τη δικαστική εξουσία επί των Μανιατών με τον μπέη και τους καπετάνιους να εκτελούν κυρίως αστυνομικά [και φοροεισπραχτικά] καθήκοντα.

9]. Ο μπέης ήταν ανεξάρτητος έναντι των Οθωμανών. Η πραγματικότητα είναι ότι ήταν όργανο διοίκησης, θεσμος του διοικητικού δικαίου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Εξάλλου οι ίδιοι οι μπέηδες στις επιστολές τους προς τους Οθωμανούς αυτοχαρακτηρίζονταν ως σκλάβοι, δούλοι και ραγιάδες των Οθωμανών. 

10]. Στη Μέσα Μάνη δεν πάτησε Οθωμανικό ποδάρι και η περιοχή έζησε ελεύθερη. Η πραγματικότητα είναι ότι οι Οθωμανοί εισήλθαν πολλάκις και στη Μέσα Μάνη ιδιαίτερα κατά τη πρώτη Τουρκοκρατία αν και δεν χρειαζόταν καθόσον α] ήλεγχαν όλα τα παράλια της Μάνης και έτσι είχαν υποχρεωθεί οι κάτοικοι να ανηφορίσουν στα ορεινά εδάφη, β] η Μέσα Μάνη είναι παντελώς άγονη, πετρώδης και αφιλόξενη [άοικος τόπος], γ] οι Μεσομανιάτες είχαν εμπλακεί σε γδικιωμούς και έτσι είχαν καταστεί ακίνδυνοι για τη τάξη στον Μοριά και δ] οι Μεσομανιάτες πρωτόγεροι, πλειστάκις, όπως και οι άλλοι Μανιάτες, είχαν υποσχεθεί και υπογράψει την υποταγή και υπακοή τους στους καπετάνιους, στον μπέη και στο ‘’κραταιό Δοβλέτι’’.  

[Για τα παραπάνω βλ. κατωτέρω ανηρτημένο στο διαδίκτυο κείμενο υπό τον τίτλο, Η πολιτειακή οντότητα της Μάνης κατά τη περίοδο 1460-1821].  

11].Ο λόγος μου είναι συμβόλαιο [δηλαδή οι Μανιάτες δεν έκαναν συμβόλαια και αρκούνταν στον λόγο τους, στη προφορική συμφωνία]. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι συμφωνητικά [συμβόλαια] έκαναν αείποτε ή έστω από παλιά. Ο Σταύρος  Σκοπετέας έχει δημοσιεύσει στο περιοδικό Επετηρίς του Αρχείου της Ιστορίας του Eλληνικού Δικαίου της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 3 και 6,  συμφωνητικά και διαθήκες των ετών 1547-1830. Ιδού ένα, ‘’Εν ονόματι του μεγάλου Θεού…εγώ ο…και η …με τα παιδία μου… εσυφωνήσαμε και επουλήσαμε το… με τα ελιόφυτα… Μάρτυρες…Έτους ζνε΄, μηνί Γεναρίου 1’’. Και άλλο του 1600. ‘’Έτους ζρη΄. Κατά τη σήμερον ημέρα ήτις εστί μηνί Γεναρίου ιγ΄ εφάνη μου καλό…και πουλούμε ...τις ελιές και χωράφι…και γίνομαι εγώ ξένος και αμέτοχος…’’.

[Υπήρχε η εντύπωση ότι δεν γίνονταν συμβόλαια ακόμη και ως το 1950, επειδή ως τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους δεν υπήρχαν εγγράμματοι στα χωριά – ήσαν προσιτοί μόνο από τους πυργοδεσπότες- αλλά και γιατί δεν υπήρχαν χρήματα από τους Μανιάτες να πληρώσουν τον γραμματικό και αργότερα τον συμβολαιογράφο καθώς και μετά τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους δεν ήθελαν να πληρώσουν τον φόρο μεταβίβασης και τα έξοδα μεταγραφής].

12]. Στη Μάνη δεν υπήρχαν κοινωνικές τάξεις αλλά οι διαφοροποιήσεις οφείλονταν στην δύναμη των όπλων [πολλά άτομα στο σόι, πολλά ντουφέκια]. H πραγματικότητα είναι πως οι μεγαλογενήτες [σοϊλήδες] και οι Νικλιάνοι ήταν η πάνω [-ου] τάξη. Οι αχαμνόμεροι και οι φαμέγιοι η κάτω. Η διαφορά ήταν και οικονομική [που προήλθε από τη στρατιωτική υπεροχή]. Η πάνω τάξη αντλούσε τον πλούτο της από τη πειρατεία, τον έλεγχο των λιμανιών, τη φορολογία, το εμπόριο, τη προστασία ξένων εμπορικών πλοίων, τα μεγάλα χωράφια και κοπάδια, τους μύλους, τα λιτριβεία και τη τοκογλυφία. Είχε πύργους, πολυτελή και επιδεικτική ενδυμασία, χρυσοποίκιλτα όπλα και ασκούσε εξουσία. Στη  κάτω τάξη οι άνθρωποι ήσαν φτωχοί, ξυπόλητοι, πεινασμένοι [κρέας έτρωγαν Χριστού και Λαμπρή ή σαν έπεφτε κάποιο ζώο τους στα γκρεμά], ζούσαν σε καλύβες ή σπηλιές μαζί με τα ζώα και επεδίωκαν ό,τι αμέσως κατωτέρω στη παράγραφο 13, περιπτώσεις α και β σημειώνεται.

13].Οι Μανιάτες αχαμνόμεροι ενώ εξεγείρονταν κατά των Οθωμανών και αργότερα κατά του κράτους [κυρίως για φόρους και αξιώματα] στους αρχηγούς τους ήταν πιστοί. Αυτό έχει μεγάλη δόση αλήθειας αλλά ο λόγος της πίστης των Μανιατών στους αρχηγούς τους πρέπει να αποδοθεί α] στο ότι ήθελαν να διαφυλάξουν τη ζωή τους προσκολλημένοι στους ισχυρούς     [πληρώνοντας και φόρο προστασίας το λεγόμενο σύνοικο] και β] για να εξασφαλίσουν τον επιούσιο άρτο. Έτσι γεννήθηκαν τα ρουσφέτια. Σε όλους τους αγώνες, ακόμη και το ΄21, οι Μανιάτες, κατά κανόνα, μισθοδοτούντο και μετά τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους  αγωνίσθηκαν για να γραφούν στα κρατικά κατάστιχα [στον στρατό, στα σώματα ασφαλείας και στις δημόσιες υπηρεσίες], για να παίρνουν μισθό. ‘’Αν του βαστά του βασιλιά να κόψη το μιστό μου – θα στείλω τη Μανιατουριά να κόψη το λαιμό του’’ [για να με πληρώσει].

14]. Οι Μεσομανιάτες [Κακαβούληδες] ήσαν οι πλέον γνήσιοι Μανιάτες [και Έλληνες] γιατί εκεί δεν πάτησαν οι Σλαύοι. Η πραγματικότητα είναι ότι οι Σλαύοι έφθασαν ως τη Τσίμοβα που ανήκει στη Μέσα Μάνη αλλά και στο κάτω-κάτω από τη κάθοδο των Σλαύων, τον 7^ο ή 8^ο αιώνα, πέρασαν αιώνες και αυτοί όπου και αν εγκαταστάθηκαν εξελληνίσθηκαν και εκχριστιανίσθηκαν. Στη Μέσα Μάνη εγκαταστάθηκαν πολλοί ραγιάδες [φερτοί] με πρώτους από όλους τους Νικλιάνους. Όμως σαν ατόνησε ο Οθωμανικός κίνδυνος οι περισσότεροι Μεσομανιάτες, που  μετανάστευσαν, εγκαταστάθηκαν στην εύφορη βορειανατολική Μάνη.

15]. Στη Μάνη δεν γίνονταν κλοπές, αρπαγές γυναικών κλπ. Η πραγματικότητα είναι ότι όλα γίνονταν και σε ευρεία, μάλιστα, έκταση. Τούτο πιστοποιείται από ποιήματα [του Νηφάκου], τσάτιρες και μοιρολόγια. Ενδεικτικός είναι ο διάλογος για την ακούσια απαγωγή. Εκείνος. ‘’Έλα να φύγωμε φευγώς’’. Εκείνη. ‘’ Κι έσκουξα τότε μία φωνή.- Πού είστε τ΄αδερφάκια μου – τα πρωτοξαδερφάκια μου – φτάστε το λιγωρότερο – τι θα με σούρη ο Περικλής -  θα ζας σε φέρου προσβολή – στανιώς χωρίς τη γνώμη μου’’. [Ας θυμηθούμε και την αρπαγή της Γιατρίτσας στο Οίτυλο που έφερε σε σύγκρουση τα σόια Γιατριάνων και Στεφανοπουλαίων και τη παρακμή του Οιτύλου].

Και για τις κλοπές από τον Νηφάκο. ‘’…Κι άλλος αλλούθε περπατεί να εύρη τι να κλέψη…’’ και ‘’… να έλθωμεν εις τους …κατσικογιδόκλεφτες και νυχτοπερπατάδες…’’.

          16]. Η πληθώρα των εκκλησιών αποδεικνύει την θεοσέβεια των Μανιατών. Αυτό είναι αλήθεια αλλά ο κύριος λόγος του πολυάριθμου των εκκλησιών είναι ότι κάθε ισχυρό σόι για λόγους εγωισμού αλλά και προστασίας από τους εχθρούς του δεν ήθελε να έχει επικοινωνία μαζί τους [και στη Μάνη όλοι εχθρεύονταν όλους] και έτσι είχε δική του εκκλησία και νεκροταφείο. Τέλος ως προς τις πολλές επισκοπές, που ίδρυσε το Πατριαρχείο στη περιοχή, υπήρχε ανάγκη αντιμετώπισης της αρχαίας θρησκείας, κατάλοιπα της οποίας διασώζονταν στη Μάνη, πεισματικά, επί αιώνες.

 [Περισσότερα  βλ. Σταύρου Πατρικουνάκου,

 ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ].